Badem bahçesi kurulumunda fidan çeşidi ve anaç seçimi, çoğu zaman kataloglardan veya tavsiyelerden bakılarak hızlıca verilen bir karar gibi görülür. Oysa bu seçim, bahçenin yalnızca verimini değil; don riskine dayanımını, bakım masraflarını ve ekonomik ömrünü doğrudan etkiler. Türkiye’de birçok bahçede yaşanan sorunların temelinde, arazi ve iklim şartlarına uygun olmayan çeşit ve anaç tercihleri yer almaktadır.Fidan seçimi, “en çok satan” ya da “en çok duyulan” çeşidi almak değil; araziye, rakıma, iklime ve sulama imkânına uygun kombinasyonu doğru kurabilmektir.
Çeşit Seçiminde Türkiye Gerçeği
Türkiye’de badem yetiştiriciliğinde en kritik konu, çiçeklenme zamanıdır. İlkbahar geç donları, özellikle mart ve nisan aylarında badem için en büyük riski oluşturur. Bu nedenle çeşidin geç çiçeklenmesi, çoğu bölgede verimin ön koşulu haline gelmiştir.
Erken çiçeklenen çeşitler, düşük rakımlı ve kışları ılık geçen bölgelerde kısa vadede avantajlı gibi görünse de, don yaşanan yıllarda ciddi ürün kaybına neden olur. Geç çiçeklenen çeşitler ise özellikle İç Anadolu, Ege geçiş kuşağı ve yüksek rakımlı alanlarda daha güvenli bir üretim imkânı sunar.
Çeşit seçiminde yalnızca çiçeklenme zamanı değil; meyve iriliği, kabuk yapısı, iç randımanı ve pazar talebi de birlikte değerlendirilmelidir. İyi verim veren ancak pazarda karşılığı olmayan bir çeşit, uzun vadede üreticiyi zor durumda bırakabilir.
Tozlayıcı Çeşit Planlaması
Badem, büyük oranda yabancı tozlanmaya ihtiyaç duyan bir türdür. Türkiye’de yapılan en yaygın hatalardan biri, ana çeşidin dikilip tozlayıcı meselesinin ikinci plana atılmasıdır. Oysa uygun tozlayıcı olmadan, en kaliteli fidan dahi beklenen verimi vermez.
Tozlayıcı çeşit seçilirken:
Çiçeklenme zamanının ana çeşitle örtüşmesi
Polen kalitesinin yüksek olması
Bahçe içerisinde doğru oran ve dağılımla yerleştirilmesi
büyük önem taşır. Tozlayıcı planı, bahçe kurulduktan sonra değil, dikim aşamasında netleştirilmelidir.
Anaç Seçiminin Bahçe Performansına Etkisi
Anaç, fidanın toprakla kurduğu ilişkiyi belirleyen en önemli unsurdur. Türkiye’de anaç seçimi çoğu zaman göz ardı edilir ve yalnızca çeşide odaklanılır. Oysa aynı çeşit, farklı anaçlar üzerinde tamamen farklı bir gelişim gösterebilir.
Toprağı kireçli, taşlı veya yarı kıraç olan arazilerde güçlü kök yapısına sahip anaçlar daha iyi performans gösterir. Su tutma kapasitesi yüksek, ağır topraklarda ise kök boğulmasına dayanıklı anaçlar tercih edilmelidir. Sulama imkânı kısıtlı alanlarda yanlış anaç seçimi, ağaçların sürekli strese girmesine neden olur.
Anaç seçimi aynı zamanda ağacın taç genişliğini, büyüme hızını ve dikim aralıklarını da doğrudan etkiler. Bu nedenle anaç, bahçe planı ile birlikte düşünülmelidir.
Sertifikalı Fidan Kullanımının Önemi
Türkiye’de fidan temininde yapılan en büyük hatalardan biri, kaynağı belli olmayan veya sertifikasız fidan kullanımıdır. İlk bakışta daha ucuz görünen bu fidanlar, ilerleyen yıllarda çeşit karışıklığı, hastalık problemleri ve düzensiz gelişim gibi ciddi sorunlara yol açar.
- Sertifikalı fidanlar:
- Çeşit saflığı garanti altına alınmış
- Sağlık kontrolleri yapılmış
- Anaç–çeşit uyumu test edilmiş
fidanlardır. Uzun ömürlü bir badem bahçesi için bu güvence, başlangıç maliyetinden çok daha değerlidir.
Açık Köklü ve Tüplü Fidan Tercihi
Türkiye’de badem bahçelerinde hem açık köklü hem de tüplü fidanlar kullanılmaktadır. Açık köklü fidanlar genellikle kış döneminde dikilir ve uygun şartlar sağlandığında yüksek tutma oranı gösterir. Tüplü fidanlar ise daha esnek dikim zamanı sunar ancak sulama ve bakım konusunda daha hassastır.
Burada önemli olan, fidan tipinden ziyade dikim zamanı, toprak hazırlığı ve ilk yıl bakımının doğru yapılmasıdır. Yanlış zamanda dikilen en kaliteli fidan dahi beklenen performansı göstermez.
